بسم الله الرحمن الرحیم
«افتخار قرن»
(گفتاری از اعاظمِ علمای شیعه و فرهیختگان،دربارة عارف بی بدیل علامه حسن زادة آملی)
حضرت آیت الله العظمی علامه حسن زادة آملی«أدام الله ظلّه علی رؤوس السالکین» از افتخارات قرن و از امتیازات بسیار مهم حوزه های علمیة این عصر می باشند،که تا کنون چهرة منوّر معنوی این مشعل فروزان و نادرة دوران چنانکه باید شناخته نشده است .
تنها معدودی از گوهـر شناسان و مربّیان وی و نیز تعدادی از شــاگردان هوشیارش به فیض معرفتش نائل آمده اند .بسیاری از علاقه مندان که دعوی معرفت وی را دارند،تنها به سبب آثار گرانسنگ و جامعیّتشان در علوم و فنون مختلف،وی را شناخته و از نسیم هایی که از بوستان رحمت الهی به وی می وزد و از مکاشفاتی که حلّ کنندة معمّای حدیث شریف «إنّ اللهَ خَلَقَ آدمَ علی صورتِه» است،بی خبرند .
* تجلیل مقام معظّم رهبری «دام ظله الوارف»
گفتار چهرة منوّر و بر جستة معنوی و سیاسی،حضرت آیت الله العظمی خامنه ای «دامت برکاته»در تعریف «شیخ عارف» ابنگونه است که می فرماید:
«استادی کسی همچون حضرت آقای حسن زادة آملی ـ دامت معالیه ـ که میان مراتب عالیة علمی و مقامات و فتوحات معنوی و روحی جمع کرده اند،برای هر مؤسسة علمی و دانشگاهی و حوزه ای مغتنم و موجب افتخار است»
* گفتار علامه سیّد محمد حسین طباطبایی «قدّس سرّه»
برای آنکه بیشتر به رتبة عظمای آن گوهر گرانقدر آشنا شویم،به سخن اندیشمند فرزانه و عارف گرانمایه و اسوة تقوا و الگوی طریقة ائمة هدی (علیهم السلام) فیلسوف و مفسر کبیر حضرت آیت الله علامه طباطبایی«قدس سرّه» توجّه می کنیم،چرا که آن بزرگ مرد،کسی است که در مدت 17 سال،معارف حقّة الهیّه را به او آموخت و به نهر خروشان عرفان و حکمت مرتبطش ساخت .از این رو در تجلیل از شاگردش،سنگ تمام می گذارد و جمله ای را در وصف و تعریفش بیان می کند که شنونده را به تحیـّر وا می دارد ؛ و اینگونه می فرماید:
«راهی که حسن زاده پیش گرفته است،خاک آن توتیای چشم من است .»
و نیز به مناسبت دیگری فرموده اند:
«شخصیت آقای حسن زاده را جز امام زمان(عجّل الله فرجه الشریف)،کسی بدان پی نبرده است .» فتَأَمَّل.
* گفتارعلامه شعرانی «قدّس سرّه»
علامه میرزا ابوالحسن شعرانی«قدّس سرّه» در اجازة اجتهادی که برای معظّم له مرقوم فرمودند،به جامعیّت آن بزرگوار اشاره کرده و می نویسد:
«...همانا از جمله کسانی که هر دو غایت را برای خود محقق کرده ،شایستگی اتّصاف به حیازت هر دو منقبت دارد مولانا الأجل الموفق نجم الدین و نور الصبایه و مصباح العلم و شمس الهدایه شیخ حسن آملی،معروف به حسن زاده است .
او که خدای موفّقش بدارد،بخشی از عمر خویش را در تحصیل کمالات نفسانی و فضائل نفسانی صرف کرد.بیست سال بلکه بیشتر،او را آزمودم و امتحان نمودم .در این مدت در او چیزی جز جدّ و اجتهاد ندیدم که موجب شین و مؤاخذه گردد .
از علوم دین همة آن چیزهایی را که علمای دین واجب است بدانند گردآورده است .او را باری ندیدم که از یادگیری علم واجبی تأنّف ورزد،اگر چه جاهلان از آن علم کراهت داشتند،و نیز او را ندیدم که به جهل و نادانی افتخار کند،یا تقرّباً الی العوام خود را به نادانی بزند،همانطور که گاهی از غیر او مشاهده می کنیم .
به این سبب است که او در علم قرآن،لفظ و معنایش،باطن و ظاهرش،قرائت و کتابتش و دیگر امور متعلّق به آن بر اقران خویش فائق و در تتبّع احادیث و علوم ادبی مورد نیاز در آن بر غیر خویش برتر گشته است .کلمات را به نحوی شگفت آور و به طرزی که بیشتر مردم از آن ناتوانند،اعراب گذاری نموده است .او در علوم نجوم و ریاضیّات وابسته به آن دستی بلند دارد و در استخراج هلال و کسوفین دارای مهارت است.....
او در علوم شرعیّة عقلیّه و نقلیّه سوارکار ماهر میدان مسابقه است .من او را بر استنباط فروع از اصول،توانا دیده ام و به او اجازه داده ام روایاتی که نقل آن برای من صحیح است،از من روایت نماید و در خواستم این است که مرا از دعا فراموش نفرماید» .
* تجلیل آیت الله بهاء الدینی قمی «قدّس سرّه»
عارف نامدار حضرت آیت الله حاج سیّد رضا بهاء الدینی «قدّس سرّه» دربارة علامه حسن زاده می فرمایند:
«افرادی که از نظر علمی پشتکار دارند،توانسته اند از حوزه خوب استفاده کنند و در کنار آن به خودسازی و تهذیب نفس رسیده اند .خدمت اینان ارزش دارد و امید اسلام هستند .بنده زمانی بود که به خاطر مسائلی که پیش آمد،از حوزه و طلاب ناامید شدم و لیکن چشمم که به آقای حسن زاده آملی افتاد به کلّی از نظر خود برگشتم و امیدوار شدم .»
* تجلیل حضرت آیت الله صالحی مازندرانی «قدّس سرّه»
حضرت آیت الله حاج شیخ اسماعیل صالحی مازندرانی «قدّس سرّه» که مدتی اغتخار شاگردی و تلمذ از محضر حضرت علامه را داشتند در گفتگو با روزنامه رسالت (31/2/74) می فرمایند:
« ایشان یک انسان فوق العاده ای هستند که خوب از عمرشان استفاده کرده اند و بدون تعارف در یک جمله میتوانم عرض کنم در عصر حاضر کسی را از جهت جامعیت در حدّ ایشان سراغ نداریم .ایشان در حدّ بسیار وسیع،عمیق و در حدّ یک صاحبنظر در فنون مختلف،غور کرده اند،خوانده اند و تدریس و تحقیق داشته اند به طوری که می شود ایشان را ذو الفنون و جامع الفنون نامید .
گاهی خود من وقتی ایشان را می دیدم و یا می بینم حداقلّ، شیخ بهایی،خواجه نصیر و یا دیگر بزرگان برایم تداعی میشود یعنی سیمای ایشان تداعی کنندۀ آن شخصیات بزرگ علمی است که مفاخر گذشته بودند ... .
من شخصیتهای زیادی دیده ام و بزرگان زیادی را درک کرده ام ولی کسی را مثل ایشان متواضع،ساده از نظر زندگی،فروتن وخاکی و کم هوایی بلکه علی الظاهر بی هوی و وارسته نیافته ام که البته حقا هم بید همینطور باشد؛چون اساتیدی که ایشان با همه وجود درک کرده اند ودرمحضر آنان بوده اند،هر کدام در عصر خود از بزرگان علم و فضیلت محسوب می شوند به نحوی که خود ایشان فرمودند: اینها را من در رشته های مختلف عصّاری کرده ام و هر چه داشتند را از آنها گرفته ام .»
*گفتار محقّق مدقّق حضرت آیت الله صمدی آملی «روحی فداه»
گفتاری را نیز از زبان شاگرد و دست پرورده حضرت علامه،جناب استاد صمدی آملی بشنویم که ارتباطش با استاد صمیمی و به آن جناب معرفت کامل دارد،وی این گونه استاد را معرفی می فرمایند:
«حضرت علامه ذو الفنون ،عارف واصل،شاهد و مشهود،جامع معقول و منقول،حایز علوم و معارف از هیئت ونجوم و ریاضیات عالیه و طب و ادبیات و شعر و علوم غریبه و فنّ ارثماطیقی از علم شریف جفر(علم حروف) و علم اعداد و علم زُبُر و بیّنات و فلسفه و عرفان و کلام واخلاق و تفسیر به ویژه تفسیر انفسی قرآن کریم ورجال و درایه و اصول فقه،فردی کم نظیر ودر بسیاری از این رشته ها بی نظیر و تک مرد است .آن است که قلمها و زبانها در تبیین آن مقام شامخ ربّانی،عاجز است و قلم در فهم و ادراک این حقیقت متحیّر.
حضرتش بقیّة سلف صالح و عصاره ای از اعاظم و فحولِ علما،افیعی قزوینی و علامه آقا شیخ محمد تقی آملی،علامه آقا میرزا احمد آشتیانی،علامه طباطبایی صاحب تفسیر«المیزان»،علامه سیّد محمد حسن الهی طباطبایی،علامه جناب فاضل تونی،علامه میرزا مهدی الهی قمشه ای،علامه حاج میرزا ابوالحسن شعرانی و حجّت حق سیّد مهدی قاضی «قَدَّسَ الله أسرارَهم»است که در آینة جمال او همة حکما و عارفان،مانند عارف نامدار محیی الدین بن عربی شیخ اکبر و محقق خواجة طوسی و عارف صمدانی ابوالعباس قصّاب آملی و علامه سیّد حیدر آملی و شارح محقق قیصری و حاج ملاّ هادی سبزواری «نَوَّرََ الله أسرارَهم»متبلورند ...
حضرت استاد در مقام کُن مقیم شد و در توحید صمدی قرآنی به مقام شهود نایل آمد و سر از مقام حیرت درآورد:
دولتم آمد به کف با خون دل آمد به کف حَبَّذا خون دلی دل را دهد عزّ و شرف
به هر حال شرح جمال او از عهدة ما خارج و ما را یارای غوّاصی در دریای وجود او نیست .»
* گفتار حجت الإسلام و المسلمین ابراهیمیان «دام ظله »
جناب حجت الإسلام و المسلمین حاج سیّد یوسف ابراهیمیان،امام جمعة معزّز آمل و از شاگردان فرهیخته و بر جستة استاد با تمسّک به اشعار عرفانی حضرت استاد،او را چنین می ستاید:
«حضرت علامه حسن زادة آملی،این ستارة پر فروغ آسمان عشق و معرفت،عاشق سوختة جانی است که شرر شرارة عشق در جانش به روشنی در نگاه پر فروغ کلام الهی و سروده هایش متجلّی است،چنانکه می فرماید:
با حسن از درد عشق و عاشقی میگو سخن حیف باشد خوردن حنظل بجای انگبین
حضرت ایشان چنان تحت تأثیر دوست است که می فرماید:
باز از دیار تو در سوز و گداز آمده ام به گـدایــی به ســر کوی تو بـــاز آمـــدم
بر دل از بارقة نور الهی شــرری است حاصل عمر من اندر دو سرا این شرر است
...استاد همة مقامات را در سحر جستند .سرمایة کارشان دعا و گریة سحرگاهان است و با گریه گدایی کردند تا تاج «کرَّمنا»بر سر نهادند:
به حَسَن آنچه دادند،ندادند مگر همه از اشک بصر بود و آه سحری
و در جای دیگر می فرمایند:
از یُمن سحر راه نمودند حسن را یُمن سحر و لطف خداوند قَران به
و به شاگردان و مریدان توصیه می فرمایند که اگر در سر هوس حسن شدن دارید،آنقدر بر سر بزنید تا درِ خانة سرّ بر شما گشایند:
همچو حسن در سحربرسروبرسینه زن بو که خدایت دهد ذوق مناجات را
توحید صمدی چنان در جان آسمانی شان مأوا گرفته است که جز یکی نمی بینند ومجنون آن یکی می باشند:
من مات قد و قامت موزون تؤام مفتون جمال روی بی مجنون تؤام
حاشا که بگویمت تو لیلای منی امــا من دلبــاخته مجنــون تــؤام
و گاه با نمکین صدای خویش این بیت را زمزمه می فرمایند که:
گر بشکافند سر و پای من جز تو نیلبند در اعضای من
و یا می فرمایند:
خـداوندا دل دیوانه ام ده به غـــمت کاشـــانه ام ده
مرا از کار من بیزاریم ده به اذکار خودت بیماریم ده
جان استاد عجین ولایت است .
* تجلیل حجت الإسلام و المسلمین جواد محدّثی «حفظه الله»
استاد محقق جواد محدّثی از فضلای حوزة علمیّة قم می فرماید:
«گر چـه گسترش دامنة علــوم،دانش دانشوران را تخصّصی سـاخته است،ولی جــامعیّت «عالم دینی»در زمینه های مختلف و دانشهای گوناگون،خصلتی ارزشمند است،در عین حال کمیاب .انگشت شمارند عالمانی فرزانه که نگهبان این خطّ و تداوم بخش این ویژگی باشند .
استاد بزرگ آیت الله حسن زاده ـ که عمر پر برکتش بلند باد ـ یکی از این نوادر روزگار است که حکمت و هیئت و نجوم را در کنار فقه و حدیث و تفسیر و هندسه و ریاضیات را همراه با شعر و ادب فارسی،و اخلاق و عرفان و سلوک را در کنار علوم غریبه داراست .
معارف عقلی و نقلی و علوم قرآنی و برهانی و عرفانی را به هم نیکو آمیخته است و حُسن صورت و سیرت معاشرت،سلیقه در نگارش و خطّ و تدوین و ...را یکجا دارد .
ذوق ادبــی و سـرشار استاد،زبانزد همگان است .طبــع لطیف وی در آینــة ســروده ها و قطعات ادبی و الهی نامه اش متجلّی است .»
* گفتارحجت الإسلام دکتر شیخ الإسلامی«حفظه الله»
حجت الإسلام دکتر شیخ الإسلامی دربارة حضرت استاد می فرمایند:
«کسانی که دنبال به معرفت و اجراء فرامین الهی هستند و رابطة خود را با خدا خوب می کنند،ارادة الهی در مورد آنها بر این تعلّق می گیرد که هم از معارف عالی الهی و شهودی بهره ببرند و هم از دانشهای زمان،حدّ اعلای استفاده را بنمایند و ما امروز از شخصیّتی تجلیل می کنیم که معنویّتهای وی موجب شده که جامعیت در چهرة ایشان و زندگی علمی او به بهترین صورت متبلور شود و معنای عالم ربّانی و عارف الهی همین است و شخصیّت وی نتیجة هماهنگی بین تعلیم و تربیت است .»
* تجلیل دکتر حدّاد عادل
دکتر غلامعلی حدّاد عادل استاد دانشگاههای تهران در گفتگو با روزنامة رسالت(31/2/74) می گویند:
«آیت الله حسن زادة آملی یک فقیه،فیلسوف،عارف،مدرّس کتابهای عرفانی اصیل،ریاضیدان،آشنا با تاریخ علوم اسلامی خصوصاً محیط بر متون اصیل علوم اسلامی در ریاضیات و نجوم وهمچنین یک ادیب و شاعر هستند .اشعار ایشان و تصحیحی که ایشان از کلیله و دمنه کرده اند،درسهای عرفان ایشان و احاطه بر ریاضیات و نجوم قدیم،کتب فلسفی ایشان مؤیّد این قول است .باید بگوییم آیت الله حسن زادة آملی از چهره های نمونه ای هستند که به ندرت در جامعة ما به ظهور می رسند .
ایشان یادآور خصوصیّات استاد بزرگوارشان مرحوم آیت الله حاج شیخ ابوالحسن شعرانی هستند .بنده برای آیت الله حسن زادة آملی از درگاه خداوند طلب طول عمر و سلامت دارم و امیدوارم در میان طلاب جوان ما کسانی پیدا شوند که بتوانند این میراث گرانقدر و این مجموعة کم نظیر را از امثال ایشان دریافت کنند و برای آینده تصویر جامع و روشنِ حکیم اسلامی را که مظهر جامعیّت تمدّن اسلامی است همچنان زنده و پایدار نگهدارد .»
تجلیل دکتر محمد جواد لاریجانی
دکتر محمد جواد لاریجانی همزمان با کنگرة تجلیل،طیّ مقاله ای تحت عنوان «نمنة علم دوستی»با هدف ارائة الگوی مناسب برای نسل معاصر از آن بزرگوار[آیت الله العظمی حسن زادة آملی] تجلیل کردند .
در بخشی از آن مقاله آمده است: «امروز اگر با بسیاری از دانش پ زوهان صحبت شود که چرا تولید علمی کم است،عمدتاً گفته می شود که: «امکانات نیست» .البته این سخن درست است و ما امکانات فراوان نداریم. لیکن سؤال مهم این است که آیا می دانیم با چه اندازة کم چه کارهای بزرگی را می توان انجام داد؟
مشی علمی استاد عالی مقام ما در این زمینه الگوی بی نظیر است .در سالهای 45 و 46 در قم،خدمت ایشان توفیق تلمّذ در برخی فنون ریاضی و متون قدیمی داشتم .
صبحها یک ساعت به طلوع آفتاب مانده به خدمتشان می رسیدم .ایشان به علّت مشکلات مالی زن و فرزندان خود را در شهرستان می گذاشتند ودر یک اطاق کوچک و ساده به کار علمی می پرداختند .
در این اطاق یک چراغ خوراک پزی کوچک وجود داشت که هم اطاق را در زمستان گرم می کرد و هم برای پختن غذا از آن استفاده می شد .در همین اطاقِ کوچک،کافی إعراب خورد،قبله نوشته شد،شرح اکرمانالائوس تهیه شد و دهها اثر دیگر!نه از دفتر کار با نور کافی و تهویه خبری بود و نه از حقّ التحقیق کافی و یا حقّ التدریس مکفی !
من نمی خواهم بگویم که علمای ما مستحق راحت زیستن نیستند بلکه بر این عقیده ام که باید دانشمندان را از دغدغة معاش تا حدّ امکان فارغ نمود،لکن نکته در این است که می توان کارهای بزرگی را حتی با امکانات ناچیز انجام داد .این باور کلید توفیق نسل دانش طلب امروز ایران اسلامی است.... .
...گوهر وجودی آن بزرگوار در علمیّت ایشان خلاصه نمی شود،بلکه عمدتاً فراتر از آن است برای آنانکه قصد«آدم شدن» کرده اند .این وجود مبارک،مرشدی راهگشا،قطبی قویم و راهنمایی راهپیموده است که در این باره سکوت برای منی ارجح است... .
* تجلیل دکتر اسماعیل جوادی
دکتر اسمـــاعیل واعظ جوادی استــاد فلسفه و تــاریخ علم و تمــدّن اسلامی دانشگاه دربارة حضــرت استاد می نویسند:
«... در سنة1341 در کلاس درس مرحوم مجتبی مینوی مصحِّح کلیله و دمنه از ایشان ضمن نقد ادبی کتاب کلیله و دمنه به تصحیح حضرت استاد حسن زادة آملی شنیدم که گفتند:این آقا(علامه حسن زاده)ورد ملایی است و این جمله را آقای مینوی با همة آن تبختر مشهورش که برای کسی تره خرد نمی کرد و به ویژه با روحانیان نیز مبانه ای نداشت،بیان کرده است .
حضرت استاد به تحقیق در یک مرتبة عالی ادبی،علمی،فرهنگی و دینی قرار دارند .وقتی دیوان حضرت استاد را زیارت جامع کردم،گاهی انوری را دیده ام و زمانی سنایی غزنوی را و لحظه ای مرحوم فیض کاشانی و دگر لحظه ای مرحوم حاج ملا هادی سبزواری را،نیز مولانا و حافظ و سعدی را که در کوی و برزن ابیان شریف آن استاد تردّد دارند.... .
یکی دیگر از امتیازات ویژة حضرت استاد آنگونه که از رسائل و کتب شریفة ایشان مستفاد می شود،تبحّر در تحریر نظر حکما و تقریر کلام اساتید و جمع اصطلاحات قدیم و جدید است،هر چند شرق شناسان کم وبیش در این مورد به تلاش بر خاسته اند،امّا به مقام و منزلت حضرت استاد نرسیده اند.... .
...از امتیازات تقویم حضرت استاد،مصدّر بودن به حدیث شریف وآیات قرآنی است .دقّت محاسبة ایشان تا بدانجا قریب به واقعیّت بود که نظر مهندس ریاضی استاد دانشکدة فنی و رئیس مجلس در دوران پهلوی را باطل گرداند و صحّت نظر استاد را در پیش بینی کسوف برهمگان آثار و مبرهن ساخت .
اینجانب که بارها به محضر شریف خاتم الحکما مرحوم حاج آقا رحیم ارباب ـ رضوان الله علیه ـ مشرّف شدم،ایشان را در دانش فلکی و در ریاضیات اهل اطلاع یافتم ؛امّا حضرت استاد علامه حسن زادة آملی،نه تنها در این علوم دستس توانا دارند،بلکه صاحب نظرند .
امتبز ایشان اشراف کیمیاوی عرفانی استاد است . پس از مرحوم خواجة طوسی و غیاث الدین جمشید کاشی تا عصر حاضر،حضرت استاد از نوادر هستند و از این رو علامه حسن زاده را باید از معدود دانشمندانی دانست که از سهم ارزنده ای در عصر تجدید حیات بر خوردار هستند .»
* تجلیل آقای بهشتی
آقا رضا بهشتی معزّ در نوشتاری در روزنامة رسالت(31/2/74) :
«استاد فرزانه علامه حسن زادة آملی غوّاصی است که بحار علوم مختلفی را آزموده است...
«...کسی که خوشه چینی های مشتاقانه و از سر تفطّن وی نزد اساتید بزرگ زمان چون آیات شعرانی،محمد تقی آملی،رفیعی قزوینی وعلامه طباطبایی به ذروة کمالس رسانید .هیچگاه از آموختن باز نایستاد و بی ادّعا از خرمن هر صاحب فنّی نکته ای آموخت و درسی اندوخت .تا امروز که نادرترین حوزة درسی جهان شیعه را به خود اختصاص داده است و پیچیده ترین نکات به سر انگشت وی گشودنی است .استاد در گلستان فضل خویش از گونه های مختلف علمی فراهم آورده است .دائره المعارفی که عرفان محیی الدین بن عربی،مناجات خوجه عبدالله انصاری،جوهر حرکات صدرالمتألّهین،اشارتهای سینایی،ریاضی و حساب و جبر خوارزمی،رقّت موزون کلام حافظ،رقص دل انگیز خطّ میر داماد حسنی،اسطرلاب ابوریحان بیرونی،فقه محمد حسن نجفی[صاحب جواهر]،اصول شیخ مرتضی انصاری،اشراق و شهود سیّد علی قاضی تبریزی،تفسیر محمد حسین طباطبایی،کلام مفید و دهها زاویة نا مکشوف دیگر علمی را متواضعانه کنار هم نهاده است و تا کون شامّة هزاران مشتاق وادی معرفت را نواخته است ....»
منبعhttp://www.hameleasrar.blogfa.com/post-13.aspx